کرمان رصد - اکو ایران /متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
بر اساس دادههایی که سازمانهای دریایی گردآوری کردهاند، تعداد حملات گزارششده در داخل و اطراف تنگه هرمز در ماههای اکتبر و نوامبر، از هر ماه دیگری از زمان آغاز جنگ آمریکا، اسرائیل و ایران در اواخر فوریه بیشتر بوده است.
کارشناسان به شبکه خبری ایبیسی نیوز گفتهاند که هدف از این حملامت، دشوار کردن تلاشهای تحت رهبری آمریکا برای حفظ جریان انتقال نفت از تنگه هرمز است؛ آن هم در شرایطی که ایران اعلام کرده این تنگه را محاصره کرده است.
مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) در ماه اکتبر ۳۱ حمله در داخل و اطراف تنگه هرمز گزارش کرده و تا ۱۸ نوامبر نیز حدود ۱۹ حمله دیگر را به ثبت رسانده است. پیش از این، از ماه مارس تا سپتامبر سال جاری میلادی، در مجموع ۵۳ حادثه به UKMTO گزارش شده بود. میانگین حوادث ثبتشده در ماههای پیشین، در مجموع برای تنگه هرمز و خلیجهای اطراف آن، حدود ۱۰ تا ۱۵ مورد بود.
سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO)، نهاد وابسته به سازمان ملل متحد، آمار اندکی محتاطانهتر و پایینتری ارائه کرده است. این سازمان تاکنون ۳۴ حمله را در ماههای اکتبر و نوامبر در داخل و اطراف تنگه هرمز تأیید کرده است. با این حال، این رقم نیز در مقایسه با آمارهای قبلی این سازمان افزایش چشمگیری نشان میدهد. IMO از ماه مارس تا سپتامبر، حدود ۵۰ حمله در داخل و اطراف تنگه هرمز ثبت کرده بود. این سازمان از زمان آغاز جنگ، در مجموع ۱۳۸ حمله به شناورها را در سراسر خاورمیانه به ثبت رسانده است. بر اساس دادههای گروه UKMTO، موقعیت نفتکشهایی که هدف حمله قرار گرفتهاند نشان میدهد بیشتر شناورهای مورد حمله در بخش جنوبی تنگه هرمز قرار داشتهاند و در نزدیکی خط ساحلی عمان حرکت میکردهاند.
عبور از چرخهای از سازگاری به مقابله با سازگاری؛ تهران چه هدفی دارد؟
به گفته نوام رایدان، پژوهشگر ارشد مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک: «هدف ایران همچنان این است که مسیر عمان را ــ مسیری که از آن بهعنوان مسیر تسهیلشده از سوی آمریکا یاد میشود ــ به گذرگاهی بسیار پرخطر تبدیل کند و اجازه ندهد روند احیای جریان انرژی ثبات پیدا کند.»
به گفته حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ارشد مسائل ایران در گروه بینالمللی بحران: «واشنگتن و شرکای منطقهای آن راههایی برای حفظ جریان انتقال نفت از تنگه هرمز پیدا کردهاند. به نظر میرسد تهران اکنون مصمم است این ترتیبات را پرهزینهتر و غیرقابلاعتمادتر کند.»
به گفته سینا طوسی، پژوهشگر ارشد مرکز سیاست بینالملل، راهکاری که آمریکا برای دور زدن محدودیتها ایجاد کرده، شامل انتقال محمولهها از یک کشتی به کشتی دیگر (STS) است. در این روش، نفتکشهای کوچکتر با خاموش کردن سامانههای ردیابی از تنگه عبور میکنند و پس از رسیدن به آن سوی تنگه، محموله خود را به نفتکشهای بزرگتر منتقل میکنند. او گفت ایران اکنون در حال واکنش نشان دادن به این روند از طریق «عبور از چرخهای از سازگاری به مقابله با سازگاری» است.
طوسی افزود: «تهران حملات خود را تشدید کرده تا سامانه انتقال کشتیبهکشتی را خطرناکتر، پرهزینهتر و در نهایت غیرقابلاجرا کند. هدف گستردهتر ایران این است که نشان دهد تا زمانی که آمریکا محاصره ایران را حفظ میکند، صادرات عادی نفت امکانپذیر نخواهد بود. ایران همچنین میخواهد فشار اقتصادی کافی ایجاد کند تا واشنگتن را به مذاکره برای پایان دادن به درگیری وادار سازد.»
آمریکا از ۱۳ آوریل محاصره دریایی خود را حفظ کرده و مانع ورود و خروج کشتیهای ایرانی و کشتیهای مرتبط با ایران به خلیج عمان شده است. این محاصره تنها یک وقفه کوتاه از ۱۸ ژوئن تا ۱۳ ژوئیه داشته است.
گسترش دامنه اهداف
حملات تنها کشتیها را هدف قرار ندادهاند. بر اساس تصاویر ماهوارهای و ویدئوهای صحتسنجی شده، ایران در ۸ نوامبر به جزیره دیدامار عمان در داخل تنگه هرمز حمله کرد. این جزیره میزبان تجهیزات راداری و فناوری ارتباطات ماهوارهای است. رسانههای دولتی ایران اعلام کردند که این کشور سامانههایی را هدف قرار داده که از آنها با عنوان «سامانههای ناوبری دشمن» یاد کردند. عمان که از شرکای آمریکا محسوب میشود، درباره این حمله اظهارنظری نکرده است.
حملات همچنین تنها به کشتیهایی که در حال عبور فعال از تنگه هستند محدود نشده است. دستکم یک مورد تأیید شده که در آن، یک کشتی هدف حمله پهپادی قرار گرفته که به نظر میرسد متعلق به ایران بوده است؛ با وجود آنکه این کشتی هیچ تلاشی برای عبور از تنگه هرمز نداشته است.
در اوایل اکتبر، ابرنفتکش «جم شماره ۲» با پرچم پاناما، نزدیک به پنج ماه در آبهای خلیج فارس و در نزدیکی سواحل امارات متحده عربی، خارج از تنگه هرمز، بدون حرکت باقی مانده بود. بر اساس اطلاعات شرکت اطلاعات دریایی کپلر، این کشتی با دو میلیون بشکه نفت خام عربستان سعودی کاملاً بارگیری شده بود. این نفتکش یکی از صدها کشتیای بود که به تخمین سازمان بینالمللی دریانوردی، از زمان حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، در خلیج فارس گرفتار شدهاند.
دو نفر از خدمهای که در زمان حادثه روی عرشه نفتکش «جم شماره ۲» حضور داشتند، میگویند این کشتی هرگز برای عبور از تنگه هرمز تلاش نکرده است. به گفته آنها، کشتی در ۹ اکتبر هدف یک پهپاد و در ۱۰ اکتبر هدف دستکم سه پهپاد دیگر قرار گرفت. حمله دوم آتشسوزی گستردهای به راه انداخت و خدمه را مجبور به تخلیه کشتی کرد. چند ساعت پس از آنکه کشتی برای دومین بار هدف حمله قرار گرفت و تخلیه شد، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران در پیامی اینترنتی اعلام کرد که این شناور هنگام تلاش برای عبور از تنگه هرمز از مسیری «غیرمجاز»، با یک مین دریایی برخورد کرده است. تصاویر ماهوارهای که در روزهای پس از رها شدن کشتی ثبت شدهاند، موقعیت نفتکش «جم شماره ۲» را در نزدیکی سواحل امارات تأیید میکنند؛ مکانی که فاصله زیادی با تنگه هرمز دارد و خارج از محدوده آن قرار گرفته است.
منطق راهبردی: فراتر از هرمز
به گفته عزیزی: «به نظر میرسد نفتکشهای بزرگ بهطور خاص مورد توجه قرار گرفتهاند؛ چه زمانی که از تنگه عبور میکنند و چه زمانی که در نقاط دیگری از خلیج فارس فعالیت دارند. یک توضیح احتمالی این است که تهران میخواهد استفاده از ابرنفتکشها را کاهش دهد و مانع شکلگیری ترتیبات جایگزین برای حملونقل دریایی شود؛ ترتیباتی که میتوانند اثربخشی محاصره را کمتر کنند.»

عزیزی و طوسی هر دو اقدامات ایران در تنگه هرمز را دارای «منطق راهبردی» توصیف میکنند. به گفته عزیزی: «در نهایت، هدف فراتر از مختل کردن صادرات نفت است. ایران تلاش میکند نشان دهد که آمریکا، با وجود برتری چشمگیر دریایی خود، قادر نیست امنیت دریانوردی را در خلیج فارس تضمین کند.»
طوسی نیز معتقدست پیامدهای این راهبرد بسیار فراتر از تنگه هرمز خواهد بود. او گفت:«خطر این است که این رقابتِ رو به تشدید، به اختلالی بسیار گستردهتر در کشتیرانی منطقهای و زیرساختهای انرژی منجر شود؛ اختلالی که پیامدهای بسیار بزرگتری برای اقتصاد جهانی به همراه خواهد داشت».
میدان تازه تنش
در این شرایط، گالف نیوز نوشت: ایران در حال آمادهسازی برای عبور دادن ۱۴ نفتکش از محاصره دریایی آمریکا است که احتمال یک رویارویی خطرناک با ناوهای جنگی آمریکایی را مطرح میسازد؛ رویاروییای که میتواند درگیری را دوباره شعلهور کند و امنیت انرژی در سراسر خلیج فارس را تهدید نماید. این هشدار در حالی صادر میشود که حملات تازه به نفتکشها در نزدیکی عمان، خطرات فزاینده در تنگه هرمز را برجسته میکند.
با توجه به اینکه حجم حملونقل دریایی از این آبراه راهبردی هماکنون ۶۵ درصد کمتر از سطوح پیش از جنگ است، پیامدها فراتر از توانایی ایران برای صادرات نفت گسترش مییابد. سؤال اصلی این است که اگر نفتکشهای ایرانی بخواهند محاصره را بشکنند چه اتفاقی میافتد و آیا واشینگتن آمادگی دارد آنها را با زور متوقف کند یا خیر.
روز شنبه تنشها بیشتر شد؛ زمانی که کازم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه، گفت ایران «هر اقدام لازم» را برای شکستن محاصره آمریکا انجام خواهد داد؛ محاصرهای که تهران آن را عملی خصمانه تلقی میکند. در همین حال، گزارشهایی حاکی از استقرار بیش از ۱۴ نفتکش در نزدیکی جزیره خارگ، پایگاه اصلی صادرات نفت ایران، با خدمه مستقر و پرچمهای ایرانی بالا رفته، پیش از یک تلاش احتمالی برای شکستن محاصره منتشر شده است.
وحید احمدی، نماینده مجلس ایران و عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، گفته ۱۴ نفتکش در حال آمادهسازی برای به چالش کشیدن محاصره آمریکا هستند. او با تهدید به تلافی علیه تأسیسات نفتی منطقه در صورت حمله به کشتیهای ایرانی هشدار داد: «اگر ما نتوانیم نفت بفروشیم، دیگران نیز نباید بتوانند نفت بفروشند.» احمدی گفت اسکورت نظامی یکی از تدابیر مورد بررسی است و دولتهای منطقه، از جمله قطر و عمان، مطلع شدهاند. با این حال، او مشخصات کشتیها، مقصد آنها یا زمان تلاش برای عبور از محاصره را اعلام نکرد. هیچ تأیید مستقلی مبنی بر آغاز این عملیات وجود ندارد. برای تهران، به چالش کشیدن محاصره میتواند هم یک ضرورت اقتصادی باشد و هم تلاشی حسابشده برای مجبور کردن واشینگتن به بازگشت به میز مذاکره. اما این قمار ریسک رویارویی نظامی دیگری را به همراه دارد.
3 گزینه واشنگتن برای واکنش به شکسته شدن محاصره
تلاش برای شکستن محاصره میتواند واشینگتن را با سه گزینه روبهرو کند: اجازه عبور به نفتکشها؛ بازگرداندن آنها؛ و یا اتخاذ اقدامات اجرایی قویتر.
اجازه عبور میتواند اعتبار محاصره را زیر سؤال ببرد. متوقف کردن آنها میتواند منجر به یک رویارویی خطرناک شود، به ویژه اگر کشتیهای نیروی دریایی ایران اسکورت ارائه دهند. بزرگترین خطر زمانی است که یکی از طرفین آتش بگشاید. مقامات ایرانی هشدار دادهاند که حملات به نفتکشهایشان میتواند منجر به تلافی علیه زیرساختهای نفتی در نقاط دیگر منطقه شود و کشورهای حوزه خلیج فارس را عمیقتر به درگیری بکشاند. با این حال، یک توقف اجباری لزوماً به معنای جنگ نیست. بسیاری از موارد بستگی به این دارد که آیا هر دو طرف تصمیم به تشدید درگیری بگیرند یا عقب بنشینند.
برخی تصور میکنند که ایران از چالش نفتکشها برای کسب اهرم فشار در مذاکرات استفاده میکند. این هنوز یک احتمال است. اگرچه تماسهای دیپلماتیک از طریق قطر ادامه دارد، اما مذاکرات رسمی بین آمریکا و ایران هنوز از سر گرفته نشده است. چالش نفتکشهای گزارششده ایران ممکن است با هدف تقویت موقعیت چانهزنی و افزایش فشار بر واشینگتن برای تسهیل محاصره باشد. اکنون به نظر میرسد که تهران دو مسیر را همزمان دنبال میکند: حفظ تماسهای دیپلماتیک و در عین حال نمایش اینکه ادامه فشار اقتصادی میتواند پیامدهایی فراتر از مرزهای ایران داشته باشد.
این نگرانی در کشورهای حوزه خلیج فارس وجود دارد که این رویارویی دوباره امنیت انرژی منطقه و ثبات اقتصادی را تهدید کند. آزمون فوری زمانی خواهد بود که نفتکشهای ایرانی به سمت محاصره حرکت کنند. اینکه آیا ناوهای جنگی آمریکا اجازه عبور میدهند، آنها را برمیگردانند یا سعی در متوقف کردنشان دارند، میتواند تعیین کند که آیا این رویارویی اقتصادی باقی میماند یا به دور دیگری از درگیری تبدیل میشود.
تلاش برای بر هم زدن معادله بازی
با این همه، هنوز هیچیک از مقامهای رسمی در تهران اقدام برای شکستن محاصره از طریق ارسال ناوگان نفتگشها را تأیید نکردهاند. بااینحال، بنا بر گزارشها، تصاویر ماهوارهای نشان میدهند که نفتکشها در جزیرهی خارگ، پایانهی اصلی صادرات نفت ایران، در حال تجمع هستند. یک منبع ارشد سیاسی ایرانی در گفتوگو با امواج مدیا، اتخاذ تصمیم نهایی در این زمینه را رد کرده است. بهطور جداگانه، یک منبع آگاه سیاسی در تهران اظهار داشت که همچنان دربارهی آنچه ممکن است در ادامه رخ دهد، ابهام وجود دارد.
به نظر میرسد این پیشنهاد بازتابدهندهی یک دوراهی راهبردی است که تهران ممکن است در پی قرار دادن واشنگتن در برابر آن باشد: اجازه دادن به عبور کاروانی از نفتکشهای ایرانی میتواند اعتبار محاصره را زیر سؤال ببرد و ایران را به صادرات بیشتر نفت ترغیب کند؛ و در مقابل، رهگیری یا حمله به کشتیها میتواند به اقدامات تلافیجویانهی تهدیدشده علیه زیرساختهای انرژی کشورهای عربی حاشیهی خلیج فارس منجر شود؛ اقداماتی که ممکن است تولید انرژی در منطقه و بازارهای بینالمللی نفت را مختل کنند، آن هم در زمانی که بازارهای سرمایهی آمریکا در تلاطم شدیدی هستند.
بااینحال، برخی ناظران میگویند اثربخشی این راهبرد تا حد زیادی این بستگی دارد که آیا واشنگتن تهدیدهای تهران را معتبر میداند و آیا تصمیمگیرندگان ایرانی آمادهاند تهدیدهای خود را عملی کنند. بنابراین، اعزام کاروانی از نفتکشها میتواند تلاشی برای تغییر معادلات این رویارویی باشد؛ بهگونهای که مسئولیت تشدید تنش بر دوش واشنگتن قرار گیرد و در عین حال، زیرساختهای انرژی کشورهای عربی حاشیهی خلیج فارس در معرض خطر قرار گیرند. اما، همین رویکرد میتواند ایران را در معرض اقدامات نظامی بیشتر آمریکا قرار دهد و احتمالاً کشورهای همسایه را نیز به درگیری تازهای بکشاند.
هنوز مشخص نیست که آیا تهران از مرحلهی طرح یک پیشنهاد رسانهای فراتر خواهد رفت و عملاً کاروانی از نفتکشها را اعزام خواهد کرد یا نه. تجمع گزارششدهی نفتکشها در جزیرهی خارگ، در کنار موضعگیریهای صریحتر چهرههای ایرانی، قابل توجه است؛ اما به معنای اتخاذ تصمیمی عملیاتی نیست. هرگونه تلاش برای به چالش کشیدن محاصره میتواند به آزمونی تعیینکننده برای میزان توانایی آمریکا در اجرای محاصره، قدرت بازدارندگی ایران و آمادگی هر دو طرف برای پذیرش خطر گسترش رویارویی در منطقه تبدیل شود. حتی اگر ایران این طرح را عملی کند و موفق شود یک یا چند نفتکش را از محاصره عبور دهد، پرسش مهمتر این است که آیا این تمایل واشنگتن را به اجرای محاصره تغییر داده خواهد بود یا نه.
بالا رفتن از نردبان تشدید تنش
در این شرایط، فایننشیال تایمز نوشت: تشدید تنشهای متقابل میان ایران و آمریکا طی یک هفته گذشته، در شرایطی که واشنگتن در حال افزایش نیروهای نظامی خود در منطقه است، دو کشور را به رویارویی تمامعیار دیگری نزدیکتر کرده و نگرانیها درباره آغاز یک حمله گسترده جدید آمریکا را افزایش داده است.
چرخه تشدید تنش کنونی در حالی رخ میدهد که درگیری ۹ ماهه به مرحلهای بسیار حساس رسیده است. به گفته علی واعظ، عضو گروه بینالمللی بحران: «ما قطعاً یک پله در نردبان تشدید تنش بالاتر رفتهایم. این لحظه بسیار حساسی است؛ زیرا اگر وضعیت آمادگی نظامی آمریکا را بررسی کنید، شباهت زیادی به شرایط پیش از ۲۸ فوریه دارد».
با این حال، تحلیلگران هشدار دادهاند که واشنگتن هنوز یک مشکل اساسی را حل نکرده است؛ مشکلی که بارها مانع از آغاز حملات جدید آمریکا شده است: آسیبپذیری متحدان آمریکا در خلیج فارس در برابر حملات تلافیجویانه ایران. ایران در روزهای اخیر دست کم 5 حمله به بحرین انجام داده که یکی از آنها تأسیسات راداری آمریکا را هدف قرار داده است. برخی تحلیلگران معتقدند ایران به این نتیجه رسیده که تشدید تنش میتواند راهی برای خروج از بنبست کنونی و وادار کردن واشنگتن به توافق باشد.
به گفته سیما شاین، متخصص مسائل ایران در مؤسسه مطالعات امنیت ملی: «ایران نمیخواهد جنگ جدیدی را آغاز کند، اما آشکارا از وضعیت موجود، یعنی نه جنگ و نه صلح، راضی نیست. آنها میخواهند این وضعیت حلوفصل شود. البته همزمان در حال مذاکره نیز هستند». با این حال، واعظ معتقد است: «آمریکا حملات خود علیه موشکها و سامانههای پدافندی ایران در جنوب کشور را تشدید کرده و نسبت به دو هفته گذشته جسورانهتر عمل میکند. از دیدگاه آمریکا، این اقدامات پاسخی به افزایش حملات علیه کشتیهایی است که از تنگه هرمز عبور میکنند. بنابراین هر دو طرف سطح تنش را افزایش دادهاند».
هزینههای یک جنگ تمام عیار
به گفته تحلیلگران، حملات ایران به متحدان آمریکا، از جمله کویت، ظاهراً این پیام را منتقل میکند که اگر واشنگتن تصمیم بگیرد به جنگ تمامعیار بازگردد، باید هزینههای سنگینی را بپردازد. به گفته ژنرال جوزف وتل، فرمانده پیشین فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا: «با وجود گذشت ۹ ماه، هنوز آسیبپذیریهایی در منطقه خلیج فارس وجود دارد که میتوان از آنها بهرهبرداری کرد. این مسئله برای شرکای منطقهای ما بسیار مهم خواهد بود و تصور میکنم در حال حاضر درباره آن بحث میشود.»
کشورهای حاشیه خلیج فارس که نگران واکنش تلافیجویانه ایران در صورت آغاز دور جدید و شدید حملات آمریکا و اسرائیل هستند، از ترامپ خواستهاند فرصت بیشتری به دیپلماسی بدهد. در همین حال، آمریکا ناوشکنها، هواپیماهای تهاجمی و سامانههای پدافند هوایی بیشتری به منطقه اعزام کرده است. با این حال، نشانههای اندکی وجود دارد که این تلاشها توانسته باشند بنبست موجود را بشکنند؛ زیرا هر دو طرف معتقدند گذر زمان به نفع آنهاست. شاین هشدار داد که ترکیب حملات ایران و آمریکا، استقرار نیروهای نظامی آمریکا و تحولات سیاسی در واشنگتن و اسرائیل، شرایطی بهویژه خطرناک ایجاد کرده است. او گفت یکی از نشانههای احتمالی نزدیک بودن یک عملیات مشترک، سفر روز چهارشنبه دریاسالار برد کوپر، فرمانده فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام)، به اسرائیل و دیدار او با مقامهای ارشد نظامی و اطلاعاتی این کشور بوده است.
شاین همچنین معتقد است ترامپ ممکن است بخواهد پیش از ماه ژانویه اقدام کند؛ زمانی که کنگره جدید آمریکا با حضور نمایندگان دموکرات سوگند یاد خواهد کرد. او گفت: «ترکیبی از تحولات مختلف در منطقه وجود دارد که مرا نگران میکند؛ زیرا احساس میکنم بهشدت به یک تشدید تنش بزرگ نزدیک شدهایم».
وتل معتقد است تهران به این محاسبه رسیده که حمله به پایگاههای آمریکا میتواند فشار بر واشنگتن را افزایش دهد؛ بهویژه پس از شکستهای جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای. این حملات همچنین هزینه ادامه رویارویی را برای آمریکا افزایش میدهد. وتل گفت: «فکر نمیکنم ایران از رویکرد نه جنگ و نه توافق راضی باشد. به نظر من، ایران تلاش میکند با اقدامات تحریکآمیز، آمریکا را وادار کند که دست به اقدامی بزند.»