کرمان رصد - ایسنا / در تحقیق جدیدی که توسط محققان ایرانی انجام شده است، چگونگی ورود فناوریهای هوشمند به مراکز اطلاعرسانی مورد بررسی قرار گرفت تا نقشه جامعی از مسیر حرکت کتابخانهها بهسوی خدمات دیجیتال و کاربرمحور به دست آید.
هوش مصنوعی به عنوان یکی از فناوریهای تحولآفرین و اثرگذار جهان امروز، در سالهای اخیر رشد بسیار شتابانی را تجربه کرده و به یکی از ارکان اصلی دگرگونی دیجیتال در نهادها تبدیل شده است. بازار جهانی این فناوری ارزشی معادل صدها میلیارد دلار دارد و پیشبینی میشود در سالهای پیش رو بخش اعظمی از سازمانها برای تحلیل دادههای پیچیده، تصمیمگیری، ارائه خدمات مدرن و اتوماسیون امور خود از آن استفاده کنند. این پیشرفت چشمگیر ناشی از نوآوری در حوزههایی چون یادگیری ماشین، یعنی توانایی رایانهها در یادگیری مستقل از دادهها و پردازش زبان طبیعی، یعنی درک و تحلیل گفتار و متن انسان توسط ماشین است. علم اطلاعات، دانششناسی و کتابخانهها به دلیل سروکار داشتن همیشگی با حجم عظیمی از دادهها، نیازهای گوناگون مخاطبان و منابع مختلف اطلاعاتی، به شکل مستقیم در کانون تأثیرات این دگرگونی فناورانه و کاربردی قرار گرفتهاند.
در عصر ارتباطات و دادههای دیجیتال، الگوهای سنتی اداره مراکز اسناد و کتابخانهها دیگر پاسخگوی نیازهای مدرن نیست و ضرورت مبرمی برای بهرهگیری از ابزارهای پیشرفته احساس میشود. استفاده از هوش مصنوعی نه تنها به بهبود چشمگیر سرعت، دقت و کیفیت سازماندهی منابع غنی اطلاعاتی، بازیابی سادهتر مطالب، ارزیابی رفتار مراجعان و شخصیسازی خدمات کمک شایانی میکند، بلکه موجب بازتعریف جایگاه این مراکز در جامعه میشود. با این حال، گسترش چنین سامانههایی تنها یک بحث ابزاری یا نرمافزاری نیست، بلکه با چالشهایی جدی نظیر آموزش و سواد الگوریتمی، حفظ حریم شخصی، رعایت شفافیت، پرهیز از سوگیریهای ماشینی و تدوین دستورالعملهای اخلاقی پیوند خورده است. بنابراین شناخت دقیق نحوه ارتباط این مفاهیم نوظهور با عملکرد مراکز علمی و آگاهی از جریانهای تحقیقاتی موجود، ضرورتی غیرقابل انکار در برنامهریزیهای آینده به شمار میرود.
در همین چارچوب، سیمین حداد عراقی به همراه دو تن از همکاران دانشگاهی خود از گروه علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد بابل، پژوهشی جامع را با هدف ترسیم نقشه مفهومی و بررسی ساختاری پیوند میان فناوریهای هوش مصنوعی و خدمات کتابخانهها به انجام رساندهاند تا تصویر روشنی از ارتباطات علمی و موضوعی این گستره پدید آورند.
پژوهشگران برای اجرای این طرح از روشهای علمسنجی، به ویژه تحلیل همواژگانی استفاده کردند؛ روشی که در آن ارتباط و همنشینی کلمات کلیدی در مقالات معتبر بررسی میشود تا شبکهای از الگوهای فکری ترسیم شود.
یافتههای این پژوهش روشن کردند که واژههای بنیادینی نظیر هوش مصنوعی، یادگیری ماشین و پردازش زبان طبیعی، بالاترین فراوانی و قویترین اتصالات را در این شبکه اطلاعاتی به خود اختصاص دادهاند. در مجموع، هشت خوشه مفهومی اصلی در این مطالعات شناسایی شد که محورهایی نظیر خدمات نوین و تعامل با مخاطب، اخلاق و حکمرانی سامانهها، مدلهای یادگیری ماشین و ابزارهای پیشنهاددهنده و نیز فناوریهای پردازش متن را در بر میگیرد. برخی از این حوزهها ارتباطات بینرشتهای بسیار گستردهتری با بدنه اصلی دانش دارند، در حالی که موضوعات دیگری چون تحلیل احساسات و مدلهای زبانی از انسجام درونی بالاتری برخوردارند، اما پیوند کمتری با جریان عمومی شکل دادهاند. همچنین بررسی نمودار راهبردی نشان داد که ساختار مفهومی این گستره هنوز به وضعیت تثبیتشده نهایی نرسیده است.
نتیجهگیری حاصل از پژوهش فوق تأیید میکند که جریان علمی مرتبط با ورود سامانههای هوشمند به مراکز اطلاعاتی و پژوهشی، هماکنون در یک مرحله گذار پویا، زنده و رو به تکامل قرار دارد. با توجه به جایگاه پراهمیت مسائلی چون ساختاردهی به دادهها، سامانههای تعاملی و ابعاد حقوقی و اخلاقی، تحقق یک پیشرفت موفق در گرو ارتقای زیرساختها، تقویت سواد الگوریتمی کارکنان، بهبود مهارتهای فردی و تبیین سیاستهای مدون برای بهرهگیری اخلاقمدارانه و مسئولانه از دستاوردهای نوین رایانهای است.
اطلاعات تکمیلی نیز نشان میدهند که جریان کاربرد ابزارهای هوشمند در مراکز علمی از مفاهیم پایه نظری فراتر رفته و به سرعت به سمت ابزارهای متنمحور، چتباتها و مدلهای بزرگ زبانی نظیر سامانههای پاسخگوی خودکار میل کرده است. این تحول نمایانگر نقشآفرینی روزافزون کتابخانهها در پاسخگویی مستقیم، خلاصهسازی و تسهیل دسترسی مراجعان به محتوا است.
محققان که یافتههای خود را در «مجله علمسنجی کاسپین» وابسته به دانشگاه علوم پزشکی بابل منتشر کردهاند، در انتها اشاره میکنند که ورود ابزارهایی مانند تحلیل احساسات و شناسایی اخبار جعلی در این مطالعات، حاکی از گسترش رسالت کتابخانهها در جهت سنجش اعتبار و مدیریت اطلاعات در شبکههای دیجیتال و هدایت صحیح جامعه در زیستبوم پرشتاب رسانهای است.