کرمان رصد - کرمان – در حالیکه دلال بازی و شیوع آفت و خشکسالی هر سال ضررهای زیادی به خرما داران بمی وارد می کند تولید موز در این شهرستان می تواند روزنه امیدی برای مردم باشد.
خبرگزاری مهر – گروه استان ها: در سال جاری، شهرستان بم در شرق استان کرمان با راه‌اندازی نخستین گلخانه‌های تخصصی تولید موز، الگوی کشت خود را به سمت محصولی کم‌آب‌بر و جایگزین کشت‌های سنتی و صیفی‌کاری سوق داده است.
این تحول در شرایطی رخ می‌دهد که خشکسالی مستمر و افت شدید منابع آبی، ادامه کشت‌های پرمصرف در فضای باز را در بم و شهرستان‌های جنوبی کرمان با محدودیت جدی روبه‌رو کرده است.
در حالی در شرق و جنوب استان کرمان هر سال بخش زیادی از منابع ابی استان برای تولید محصولاتی استفاده می شود که بخش زیادی از آبهای موجود را هدر می دهد تولید موز گلخانه ای به گزینه ای مناسب و جذاب برای کشاورزان برای کشت جایگزین تبدیل شده است که با توجه به بکر بودن بازار این میوه در ایران می تواند در کنار جلوگیری از خروج ارز از کشور موجب خود کفایی و تولید اشتغال شود.
در حالیکه موزهای وارداتی با توجه به استفاده از مواد شیمیایی برای ماندگاری بیشتر یکی از گزینه های جدی در زمینه سرطان زایی محسوب می شود محصول موز ارگانیک ایرانی می تواند جایگزینی خوبی برای این محصول باشد.
برداشت موز گلخانه‌ای در شرق کرمان
نخستین مزرعه موز شرق استان کرمان در روستای باغ بالا شهرستان بم، در گلخانه‌ای به مساحت حدود ۶ هزار مترمربع احداث شده و اولین برداشت آن در آستانه بهره‌برداری قرار دارد. پیش‌بینی می‌شود در این برداشت حدود ۳۰ تن موز روانه بازار شود. این پروژه با هدف رهایی از تک‌محصولی خرما در شهرستان بم و استفاده بهینه از آب اجرا شده و به عنوان الگویی برای کشت جایگزین در شرق استان معرفی شده است.
همچنین در منطقه دارستان بم، عملیات اجرایی یک واحد گلخانه‌ای تخصصی تولید موز به مساحت یک هکتار آغاز شده است. این واحد نخستین گلخانه تخصصی موز در شهرستان بم است و می‌تواند زمینه‌ساز گسترش کشت‌های غیرمرسوم و صادرات‌محور در منطقه باشد.
ضرورت تغییر الگوی کشت در شرایط خشکسالی
شهرستان بم بیش از ۱۶ هزار هکتار باغ و ۶۵ هزار هکتار مزرعه دارد و حدود ۸۵ درصد اراضی کشاورزی آن از طریق بیش از ۴۶ رشته قنات فعال آبیاری می‌شود. این وابستگی بالا به منابع زیرزمینی، همراه با خشکسالی‌های پی‌درپی، مدیریت بهینه آب و تنوع‌بخشی به الگوی کشت را به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر تبدیل کرده است.
در همین چارچوب، جهاد کشاورزی استان کرمان بر پتانسیل گلخانه‌ها برای کاهش چشمگیر مصرف آب تأکید دارند. در حالی که هر درخت نخل در تابستان بیش از ۲۰۰ لیتر آب مصرف می‌کند، گلخانه‌ها به دلیل سیستم‌های آبیاری تحت فشار، مصرف آب به مراتب کمتری دارند و امکان برداشت چندباره محصول را نیز فراهم می‌کنند. هم‌اکنون در بم حدود ۲۵ هکتار گلخانه فعال وجود دارد که عمدتاً به کشت گوجه‌فرنگی، خیار و سایر سبزیجات اختصاص دارد.
موز؛ جایگزین کم‌آب‌بر برای صیفی‌کاری در جنوب کرمان
در حالی که جنوب استان کرمان به عنوان یکی از قطب‌های اصلی تولید محصولات جالیزی و صیفی خارج از فصل کشور شناخته می‌شود، تداوم خشکسالی و کمبود آب، کشت سنتی صیفی‌جات در فضای باز را در شهرستان‌های جنوبی با خطر جدی مواجه کرده است. در این شرایط، احداث گلخانه‌های تولید موز به عنوان محصولی با مصرف آب کمتر و بازار مصرف پایدار، می‌تواند جایگزین مناسبی برای صیفی‌کاری پرمصرف در بم و شهرستان‌های جنوبی کرمان باشد.
کشت گلخانه‌ای موز علاوه بر صرفه‌جویی در مصرف آب، مزایایی چون درآمد بالاتر، طول عمر تولید بیشتر و بازگشت سریع‌تر سرمایه را نیز به همراه دارد. از منظر اقتصادی نیز سالانه ۶۰۰ تا ۷۰۰ میلیون دلار موز به کشور وارد می‌شود و توسعه کشت گلخانه‌ای این محصول می‌تواند بخش قابل‌توجهی از این وابستگی ارزی را جبران کند.
ظرفیت ایجاد هزار هکتار گلخانه در شهرستان بم قابل تحقق دانسته شده و چشم‌انداز توسعه گلخانه‌ها در شرق استان کرمان تا دو هزار هکتار ترسیم شده است. با این حال، چالش‌هایی مانند هزینه بالای سازه‌های گلخانه‌ای به دلیل وزش بادهای منطقه، نوسانات قیمت محصولات و مشکلات بازاریابی، روند توسعه را با موانعی روبه‌رو کرده است.
با این وجود، تجربه نخستین گلخانه‌های موز در بم نشان می‌دهد که در شرایط کم‌آبی فزاینده، حرکت از کشت‌های سنتی و صیفی‌کاری پرمصرف در فضای باز به سمت گلخانه‌های تخصصی موز، می‌تواند مسیری واقع‌بینانه برای حفظ اشتغال کشاورزی، پایداری معیشت روستایی و مدیریت بهینه منابع آبی در شرق و جنوب استان کرمان باشد.
اقتصاد بم از تک محصولی خارج می شود
فرماندار بم در گفتگو با خبرنگار مهر اظهارداشت: کمبود بارندگی در شرق استان کرمان از یک سو و تک محصولی بودن کشاورزی استان کرمان برمبنای تولید خرما این ضرورت را ایجاد کرده است که کشاورزان برای تولید سایر محصولات با سود مناسب و کم اب بر اقدام کنند.
رضا اشک افزود: تولید موزهای گلخانه ای یکی از این گزینه ها است که برای نخستین بار شاهد تولید این محصول در شهرستان هستیم که گزینه ای مناسب و با بهره وری بالاست و می تواند گره اقتصاد بم را برای کشاورزان باز کند.
وی افزود: تغییر الگوی کشت در شهرستان می تواند ما از را تک محصولی در بم نجات دهد و اگر یک سال محصول خرما فروش نرفت مردم با مشکل مواجه نشوند.
وی گفت: در کنار نخیلات و تولید خرما تولید موز می تواند بسیار سود آور باشد.
وی گفت: مساله مهم این است در فصلی که آب کمتر در نخلهای استفاده می شود می توان به تولید موز پرداخت.
امکان افزایش تولید موز در شهرستان بم فراهم است
مدیرجهاد کشاورزی بم در گفتگو با مهر بیان کرد: این گلخانه مساحتی بالغ بر ۶ هزار متر مربع دارد.
عباس رخشان افزود: با توجه به شرایط منطقه و محدودیتهای منابع آب و خام می توان از موز به عنوان گزینه ای مناسب برای کشاورزان یاد کرد.
وی گفت: کشاورزان و سایر گلخانه دارهای شهرستان می توانند به تولید این محصول بپیوندند و جهاد کشاورزی نیز در تولید این محصول حمایتهای لازم را از کشاورزان می کند.
وی گفت: این محصول هر سال بخش زیادی از ارز در حوزه واردات میوه را به خود اختصاص می دهد می توان با تامین نیازها بازار داخلی به صادرات محصول نیز اقدام کرد.
محمد، کشاورز بمی نیز در گفتگو با مهر می گوید: گلخانه سیفی جات داشتیم و به فکر این افتادم که تغییر الگوی کشت دهم و به همین دلیل اقدام به بازدید از باغها و گلخانه های نمونه تولید این محصول در بقیه استانها کردم و مطالعاتی نیز در این زمینه انجام دادم.
وی افزود: هر خوشه حدود سه ماه زمان می برد که آماده برداشت شود بعد وارد بازار می شود این محصول کاملا ارگانیک و بسیار خوش طعم است.
وی گفت: از یک گلخانه بالغ بر ۳۰ تن محصول برداشت می شود.
احسان فکری، کارشناس ارشد کشاورزی شهرستان بم، در گفتگو با مهر می گوید: توسعه گلخانه‌های تخصصی موز در این شهرستان پاسخی منطقی به محدودیتهای اقلیمی و ساختاری کشاورزی منطقه است.
بر اساس تشریح این کارشناس، شهرستان بم بیش از ۱۰ هزار هکتار نخلستان مثمر دارد که معیشت اصلی مردم بر پایه آن استوار است و در کنار آن حدود ۲۵۰۰ هکتار مرکبات و ۲۵۰۰ هکتار پسته نیز کشت می‌شود.
در مقابل این وسعت کشت سنتی، تنها نزدیک به ۲۵ هکتار گلخانه هیدروپونیک فعال در شهرستان وجود دارد که به گفته او رقمی بسیار ناچیز است و نشان‌دهنده ظرفیت مغفول‌مانده‌ای است که می‌تواند با تغییر الگوی کشت، بهره‌وری آب و زمین را به شکل محسوسی ارتقا دهد.
فکری توضیح می‌دهد که در حالی که هر درخت نخل در تابستان بیش از ۲۰۰ لیتر آب مصرف می‌کند، گلخانه‌ها به دلیل استفاده از سیستم‌های آبیاری تحت فشار، مصرف آب به مراتب کمتری دارند. این صرفه‌جویی در شرایطی اهمیت راهبردی دارد که وابستگی ۸۵ درصدی اراضی کشاورزی بم به بیش از ۴۶ رشته قنات فعال، مدیریت منابع آب را به حساس‌ترین مسئله منطقه تبدیل کرده است.
به بیان این کارشناس، هر مترمکعب آبی که در گلخانه صرفه‌جویی شود، مستقیماً به پایداری کشاورزی منطقه کمک می‌کند.
از منظر اقتصادی، فکری دو مزیت متمایز را برمی‌شمارد. نخست، چرخه بازگشت سرمایه است؛ برداشت محصول در نخل معمولاً یک‌بار در سال و طی ۱۱ تا ۱۲ ماه انجام می‌شود، اما گلخانه‌ها امکان برداشت چندباره محصول در طول ۸ ماه را فراهم می‌کنند و همین ویژگی، بازگشت سرمایه را برای کشاورز سریع‌تر می‌کند. دوم، جایگزینی واردات و صرفه‌جویی ارزی است؛ با توجه به اینکه سالانه ۶۰۰ تا ۷۰۰ میلیون دلار موز به کشور وارد می‌شود، کشت گلخانه‌ای موز می‌تواند این رقم را به طور کامل پوشش دهد و کشور را از خروج ارز بی‌نیاز سازد. به عبارت دیگر، تولید موز در بم نه فقط یک فعالیت کشاورزی، بلکه گامی در جهت امنیت غذایی و استقلال ارزی است.
این کارشناس کشاورزی، جایگزینی کشت موز گلخانه‌ای با صیفی‌کاری در بم و شهرستان‌های جنوبی کرمان را منطقی می‌داند، اما آن را مشروط به برنامه‌ریزی دقیق می‌شمارد.
او اشاره می‌کند که محصول غالب گلخانه‌های شرق کرمان در حال حاضر گوجه‌فرنگی هیدروپونیک است؛ محصولی که با نوسانات شدید قیمتی، هزینه بالای تولید و سوددهی محدود دست‌وپنجه نرم می‌کند. در مقابل، کشت گلخانه‌ای موز به عنوان محصولی با بازار مصرف پایدار، درآمد بالاتر، مصرف کمتر آب و انرژی و طول عمر تولید بیشتر، می‌تواند تنوعی پایدارتر در سبد کشت گلخانه‌داران ایجاد کند. با این حال، فکری تأکید می‌کند که نسخه واحدی برای همه مناطق وجود ندارد و موفقیت در این جایگزینی به سنجش دقیق شرایط اقلیمی، بازدهی، طرح توجیهی اقتصادی، هزینه سازه و آب مصرفی هر منطقه بستگی دارد.
فکری با وجود تأکید بر موانعی چون هزینه بالای سازه‌های گلخانه‌ای به دلیل وزش بادهای منطقه و نوسانات قیمت نهاده‌ها، ظرفیت ایجاد هزار هکتار گلخانه را در بم قابل تحقق می‌داند.
او تحقق این چشم‌انداز را مستلزم هم‌راستایی سه عامل می‌شمارد؛ انتقال مؤثر دانش فنی به کشاورزان، پشتیبانی نهادی از سرمایه‌گذاران و مدیریت هم‌زمان مصرف بهینه آب.
به باور این کارشناس، اگر این سه مؤلفه در کنار یکدیگر قرار گیرند، بم می‌تواند از یک اقتصاد تک‌محصولی مبتنی بر نخل، به الگویی از کشاورزی مدرن و کم‌آب‌بر در شرق کرمان تبدیل شود؛ الگویی که در آن موز گلخانه‌ای نه یک محصول تجملی، بلکه ستون تازه‌ای برای معیشت پایدار کشاورزان خواهد بود.