کرمان رصد - ایرنا / یک کارشناس حوزه انرژی با اشاره به احتمال کسری روزانه ۳۰۰ میلیون مترمکعب گاز در اوج مصرف زمستانی، استفاده از سوخت مایع در نیروگاه‌ها، مدیریت مصرف در انتهای خطوط لوله و کاهش ساعات کاری ادارات را سه راهکار فوری برای مهار ناترازی گاز و جلوگیری از قطع گاز صنایع عنوان کرد.
علیرضا سلطانی در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصادی ایرنا با تشریح وضعیت تولید و تامین گاز کشور در آستانه ورود به فصل سرما اظهار داشت: وضعیت تراز گاز در سال جاری وارد مقطعی بی‌سابقه شده که حاصل انباشت چالش‌های ساختاری سال‌های گذشته و خسارات جنگ تحمیلی اخیر بوده است.
وی با استناد به سخنان معاون اول رئیس جمهور مبنی بر کسری ۵۰۰ میلیون مترمکعبی گاز در نیمه دوم سال، خاطر نشان کرد: اکنون در شرایطی هستیم که کشور با شکاف جدی میان تولید و مصرف مواجه است و همین امر ضرورت توجه به صرفه جویی و یافتن راهکارهای فوری برای مدیریت انرژی را بیشتر کرده است.
ناترازی ساختاری تولید گاز و کسری ۲۰۰ میلیون مترمکعب در روز
سلطانی افزود: ایران در سال‌های اخیر به دلیل رشد فزاینده مصرف داخلی از یک‌سو و محدودیت‌های سرمایه‌گذاری در طرح‌های توسعه و افزایش برداشت از میدان‌های گازی از سوی دیگر، با ناترازی مداوم روبه‌رو بوده است.
وی ادامه داد: این ناترازی ساختاری در اوج مصرف گاز در فصل زمستان سال های گذشته رقمی نزدیک به ۲۰۰ میلیون مترمکعب در روز برآورد می‌شد که پایه‌گذار کسری تراز در سال جاری نیز به‌شمار می‌رود.
تشدید ناترازی به دلیل آسیب های ناشی از جنگ
این کارشناس انرژی با بیان اینکه امسال ناترازی گاز در کشور به دلیل آسیب های جنگ تحمیلی اخیر تشدید شده است، گفت: در پی آسیب‌های ناشی از جنگ ۴۰ روزه به بخشی از پالایشگاه‌های گازی پارس جنوبی، طبق اعلام مسئولان ذی‌ربط، روزانه حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب گاز از مدار تولید خارج شد و تجمیع این رقم با ناترازی ۲۰۰ میلیون مترمکعبی سنوات گذشته، پتانسیل جهش کسری گاز در ایام اوج مصرف زمستان را تا مرز ۴۳۰ میلیون مترمکعب در روز افزایش داده است.
سلطانی ادامه داد: بر اساس اظهارات متولیان صنعت گاز تا پایان مهرماه با بازگرداندن بخشی از ظرفیت آسیب‌دیده، حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این افت تولید جبران می‌شود که می تواند ناترازی گاز را در ماه‌های اوج سرما یعنی آذر، دی و بهمن به حدود ۳۰۰ تا ۳۳۰ میلیون مترمکعب کاهش دهد.
این کارشناس انرژی اظهار داشت: اگرچه احیای بخشی از تولید سوخت خبر امیدوارکننده‌ای است، اما واقعیت موازنه انرژی نشان می‌دهد کشور همچنان در روزهای سرد پیش‌رو با کسری سنگین حداقل ۳۰۰ میلیون مترمکعبی گاز در روز روبه‌رو خواهد بود لذا مدیریت هم‌زمان تولید، ذخیره‌سازی و بهینه‌سازی مصرف بیش از هر زمان دیگری حیاتی است.
تلاش دولت برای صیانت از چرخ تولید
این کارشناس انرژی بازآرایی الگوهای مصرف را برای عبور از شرایط کنونی و اصلاح ناترازی در بخش گاز ضروری دانست و اظهار داشت: در شرایطی که شکاف میان تولید و مصرف گاز در ماه‌های سرد سال به اوج خود می‌رسد، مدیریت توزیع و اولویت‌بندی مصرف باید در اولویت قرار گیرد.
سلطانی خاطر نشان کرد: رویکرد سنتی شبکه گاز کشور در سال‌های گذشته همواره بر حفظ پایداری جریان گاز بخش خانگی تاکید داشت و قطعی گاز در این بخش را خط قرمز خود می دانست اما این سیاست موجب شد تا در روزهای اوج افت فشار گاز، بار اصلی جبران کسری را بر دوش بخش‌های مولد، مجتمع‌های پتروشیمی، صنایع سنگین و نیروگاه‌ها تحمیل شود.
وی افزود: چنین شرایطی موجب می شد تا صنایع و به‌ویژه نیروگاه‌ها برای دوره‌های موقت چند هفته‌ای تا یک‌ماهه با محدودیت دریافت گاز روبه‌رو شوند و به استفاده از سوخت‌های جایگزین (گازوئیل و مازوت/نفت‌کوره) روی آورند که مصرف مازوت همواره با پیامدهای سنگین زیست‌محیطی و آلودگی هوا در کلان‌شهرها همراه بوده است.
این کارشناس انرژی مدیریت مصرف انرژی در زمستان امسال معادله ای پیچیده توصیف کرد و گفت: بخش صنعت پس از پشت سر گذاشتن محدودیت‌های شدید برق در تابستان، تاب‌آوری کمتری در برابر قطعی‌های زمستانه گاز دارد چراکه توقف هم‌زمان چرخ کارخانه‌ها به افت تولید ملی، کاهش درآمدهای ارزی و زیان مضاعف به پیکره اقتصاد منجر می‌شود.
وی با یادآوری اینکه دولت سیاست خود را بر پرهیز از قطع گاز صنایع متمرکز کرده است، افزود: با توجه به شرایط حساس کنونی اقتصاد، فشارهای تحریمی و فضای نیمه‌بحرانی، این رویکرد برای صیانت از اشتغال و بازار کار اهمیتی حیاتی دارد.
این کارشناس حوزه انرژی با تاکید بر اینکه شواهد نشان می‌دهد بخش صنعت تا حد امکان از اولویت قطع گاز خارج شده است، گفت: با این وجود، حفظ پایدار این سیاست در گرو تحولات غیرقابل‌پیش‌بینی سیاسی و امنیتی در ماه‌های پیش‌رو است زیرا هرگونه جهش بحرانی در ناترازی که دولت را ناچار به اعمال مجدد محدودیت‌های صنعتی کند، تبعات سنگینی برای رشد اقتصادی، بازار کار و معیشت عمومی در پی خواهد داشت.
افت ۶ درصدی مصرف خانگی با تعرفه ۴ پله‌ای
سلطانی با آسیب‌شناسی سیاست‌های قیمتی اذعان داشت: ارزیابی کارنامه یک‌ساله اصلاح نظام تعرفه‌گذاری گاز نشان می‌دهد که سیاست‌های قیمتی به‌تنهایی قادر به مهار جهش مصرف در بخش خانگی نبوده‌اند.
به گفته وی، اجرای الگوی جدید چهار پله‌ای محاسبه تعرفه گاز از مهرماه سال گذشته که با هدف افزایش قیمت برای مصارف نامتعارف و مشترکان پرمصرف کلید خورد، در زمستان توانست مصرف خانگی را ۵.۸ تا ۶ درصد کاهش دهد که در بزنگاه افت فشار به پایداری مقطعی شبکه کمک کرد، اما فاصله چشمگیری با ارقام هدف‌گذاری‌شده برای مدیریت ناترازی دارد.
این کارشناس انرژی گفت: ریشه ناکارآمدی نسبی این ابزارهای قیمتی را باید در غفلت ساختاری از مولفه‌های فنی و غیراقتصادی در حوزه بهینه‌سازی جست‌وجو کرد.
به عقیده سلطانی آهنگ شتابان رشد مصرف گاز در کشور، محصول فقدان سازوکارهای یکپارچه در نوسازی تجهیزات گرمایشی است. مادامی که استانداردسازی موتورخانه‌ها، جایگزینی بخاری‌های فرسوده با تجهیزات کم‌مصرف و ارتقای راندمان حرارتی در بخش ساختمان به عنوان یک الزام فنی پیگیری نشود، تغییر تعرفه دستاورد چشمگیری نخواهد داشت.
گسترش بی ضابطه خطوط لوله گاز یکی از علل ناترازی
سلطانی گسترش بی‌ضابطه خطوط لوله را در اقصی نقاط کشور از دیگر ریشه‌های ناترازی گاز دانست و گفت: چالش ساختاری دیگر به روند شتابان توسعه فیزیکی شبکه گاز بر می گردد به طوری که امروز ضریب نفوذ گازرسانی در کشور به حدود ۹۹ درصد جمعیت شهری و نزدیک به ۹۵ درصد جمعیت روستایی رسیده است.
وی توضیح داد: این رویکرد در سال‌های گذشته اغلب متاثر از مطالبات منطقه‌ای و نگاه‌های عوام‌گرایانه، بدون توجه به آمایش سرزمینی، سبد متنوع سوخت و محدودیت منابع تولید اجرا و سبب شد امروز شبکه گاز کشور با گستره‌ای فوق‌العاده وسیع و متقاضیانی میلیونی مواجه باشد که مدیریت آن، بیش از فشار صرف بر نرخ‌گذاری، نیازمند انقلاب در بهره‌وری فنی، تنوع‌بخشی به سبد انرژی و اصلاح الگوی ساخت‌وساز است.
ظرفیت شرکت‌های کارور و بازار گواهی‌های صرفه‌جویی در بورس
این کارشناس حوزه انرژی راهکارهای غیرقیمتی را امیدبخش ارزیابی کرد و گفت: وزارت نفت و شرکت ملی گاز طی ۲ سال گذشته در کنار پیگیری الگوهای اصلاح نرخ، گام مهمی به سوی ابزارهای غیرقیمتی و بازارمحور برداشته‌اند؛ رویکردی که تکیه بر ظرفیت شرکت‌های خدمات انرژی یا همان کارورهای بهینه‌سازی را به عنوان بازوی اجرایی مهار مصرف در کانون توجه قرار داده است.
سلطانی به تشریح این سازوکار پرداخت و یادآورشد: بر اساس این مدل، شرکت‌های کارور با ورود به بخش‌های متنوع مصرف اعم از خانگی، تجاری و واحدهای صنفی و تولیدی نظیر نانوایی‌ها، کارگاه‌های آجرپزی و صنایع خرد، اقدام به اصلاح و نوسازی سامانه‌های احتراق و تجهیزات گرمایشی می‌کنند. سوخت آزادشده حاصل از این صرفه‌جویی، طبق تفاهم و ضوابط مصوب، در قالب گواهی‌های صرفه‌جویی گاز در بورس انرژی عرضه می‌شود؛ مدلی که افزون بر بازگشت اصل سرمایه‌گذاری برای کارورها، متضمن سودی متعارف و جذاب برای بخش خصوصی است.
وی این الگو را یک طراحی سه‌سربرد میان سیاست‌گذار، کارورها و مشترکان دانست و اظهارکرد: در الگوی نخست، شبکه ملی گاز با مهار مصرف در سرشاخه‌ها، از سرمایه‌گذاری‌های سنگین ده‌ها میلیارد دلاری برای احداث پالایشگاه‌ها و خطوط انتقال جدید بی‌نیاز و پایداری شبکه در فصول سرد تضمین می‌شود.
این کارشناس اعلام کرد: در الگوی دوم، شرکت‌های کارور و سرمایه‌گذار از مسیر فروش گواهی‌ها در بورس انرژی به درآمد پایدار و توجیه اقتصادی مشخص دست می‌یابند و در نهایت در الگوی سوم، مشترکان نهایی بدون تحمیل هزینه سنگین، تاسیسات سرمایشی و گرمایشی خود را نوسازی کرده، قبض کمتری پرداخت می‌کنند و راندمان حرارتی بالاتری به دست می‌آورند.
سلطانی تاکید کرد: تحقق این تحول و تبدیل آن به یک نهضت فراگیر ملی در پهنه‌های مختلف جغرافیایی، نیازمند پیوست‌های جدی فرهنگ‌سازی، اطلاع‌رسانی شفاف و جلب اعتماد عمومی است تا افکار عمومی و صنایع، مزایای ملموس نوسازی تاسیسات را باور کنند و زمینه مشارکت حداکثری در این بازار فراهم شود.
سناریوهای دولت برای زمستان
وی به سناریوهای پیش روی دولت برای مدیریت سوخت دچار ناترازی اشاره کرد و گفت: واقعیت این است که موازنه انرژی کشور در آستانه زمستان با چالش‌های بی‌سابقه‌ای روبه‌رو است. حتی در صورت عدم وقوع شوک‌های سیاسی و امنیتی جدید، برآورد کسری روزانه ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب گاز در اوج سرما، دولت را ناگزیر به اتخاذ تدابیر اضطراری و کم‌سابقه‌ای برای مدیریت بحران خواهد کرد.
سلطانی افزود: ممکن است تصمیمات مدیریت مصرف گاز این بار فراتر از بخش صنعت باشد و تا لبه بخش خانگی نیز کشیده شود.
این کارشناس انرژی با اشاره به ریسک پایداری شبکه در استان‌های شمالی ادامه داد: واقعیت فنی شبکه گاز نشان می‌دهد مناطقی مانند استان های شمالی که در انتهای خطوط لوله سراسری قرار دارند، بیش از سایر نقاط در معرض ریسک افت فشار یا قطعی گاز خانگی هستند و بنابراین مدیریت این شرایط نیازمند تمهیدات پیش‌دستانه است.
وی با بیان برخی راهکارهای فوری برای مدیریت شرایط اظهار داشت: تامین وسایل گرمایشی جایگزین نظیر بخاری‌های برقی و نفت‌سوز در مناطق روستایی و دورافتاده تا قطع گاز ویلاها و واحدهای خالی از سکنه از جمله راهکارهایی است که می توان اجرایی کرد که البته اجرای آن به اطلاع‌رسانی شفاف به مشترکان برای آمادگی در برابر نوسانات شبکه نیاز دارد.
سلطانی به موضوع تلاش دولت برای واردات گاز از کشورهای همسایه شمالی اشاره و اضافه کرد: در بعد منطقه‌ای، نگاه متولیان انرژی به تقویت واردات معطوف شده است. هرچند مذاکرات با روسیه هنوز به مرحله عملیاتی نرسیده، اما رایزنی‌ها برای واردات و سوآپ گاز از ترکمنستان کلید حل بحران در استان‌های شمالی و سفر مقامات عالی کشور به عشق‌آباد آزمونی مهم در این حوزه به شمار می‌رود هرچند سوابق تاریخی بدعهدی‌های قیمتی و عملیاتی ترکمنستان در فصول سرد، کارشناسان را نسبت به تکیه کامل بر این مسیر محتاط کرده است.
وی در عین حال تاکید کرد: با وجود تلاش ها برای تامین بخشی از گاز مورد نیاز کشور به صورت واردات، در سطح داخلی نیز بازبینی سیاست‌های مصرفی اجتناب‌ناپذیر است. تخصیص حداکثری سوخت مایع به نیروگاه‌ها برای آزادکردن ظرفیت گاز، با وجود تبعات سنگین آلودگی هوا در کلان‌شهرها، ناگزیرترین راهکار فنی است.
وی افزود: هم‌زمان، اعمال محدودیت‌های مقطعی بر صنایع و ادارات و اجرای بسته‌های اضطراری نظیر دورکاری، کاهش ساعات کار و غیرحضوری شدن مدارس و دانشگاه‌ها در روزهای اوج افت دما، از ابزارهای قطعی دولت برای مهار مصرف و گذر از زمستان پرریسک پیش‌رو خواهد بود.