کرمان رصد - دنیای اقتصاد /متن پیش رو در دنیای اقتصاد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
مسعود پزشکیان، شامگاه دوشنبه وارد مسکو شد؛ سفری که در ظاهر برای شرکت در هشتمین اجلاس سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز انجام شده اما دستورکار آن فراتر از سخنرانی در یک نشست انرژی است. رئیس‌جمهور ایران در پایتخت روسیه فرصتی دارد تا همزمان چند پرونده را دنبال کند: تأمین گاز در آستانه فصل سرما، گسترش همکاری‌های اقتصادی با روسیه و ترکمنستان، توسعه بازارهای صادراتی و رایزنی با قطر درباره تحولات پرتنش منطقه. در شرایطی که تحریم‌های آمریکا، محدودیت‌های اقتصادی و آسیب‌دیدگی زیرساخت‌های انرژی فشار مضاعفی بر ایران وارد کرده‌اند، پرسش اصلی این است که آیا دیپلماسی در مسکو می‌تواند به توافق‌هایی عملی و درآمدزا منجر شود یا این سفر نیز در سطح تفاهم‌های سیاسی باقی خواهد ماند.
ماجرا چیست؟
مجمع کشورهای صادرکننده گاز، نزدیک به دو دهه پیش با هدف تقویت همکاری میان تولیدکنندگان شکل گرفت. این نهاد ۱۲ عضو اصلی از‌جمله ایران، روسیه، قطر، الجزایر، نیجریه و ونزوئلا و ۸ عضو ناظر دارد. اعضای آن همچنین ۴۴ درصد تولید بازارمحور، ۵۳ درصد مبادلات خط لوله و ۵۷ درصد تجارت جهانی گاز طبیعی مایع شده را در اختیار دارند؛ ارقامی که نشان می‌دهد، تصمیم‌ها و هماهنگی‌های این مجموعه می‌تواند بر مسیرهای تأمین و تجارت جهانی انرژی اثر بگذارد. در اجلاس مسکو، تقویت همکاری‌های مالی، توسعه زیرساخت‌های انرژی و کاهش آسیب‌پذیری در برابر تحریم‌های غرب از محورهای مهم گفت‌وگوهاست. یکی از پیشنهادهای مطرح شده، ایجاد بانک تخصصی مجمع برای تأمین مالی پروژه‌های گازی است؛ طرحی که می‌تواند، وابستگی به نظام بانکی غرب و محدودیت‌های ارزی را کاهش دهد. استفاده از ارزهای ملی در مبادلات گازی نیز در همین چارچوب قرار می‌گیرد.
چرا ایران به این نشست نیاز دارد؟
برای ایران، اهمیت اجلاس تنها به فرصت‌های صادراتی محدود نمی‌شود. شبکه گاز کشور در آستانه فصل سرما با ناترازی عرضه و تقاضا و افت فشار فصلی روبه‌روست. آسیب‌دیدگی زیرساخت‌های گازی در جنگ رمضان و کاهش بخشی از ظرفیت تولید نیز بر این وضعیت افزوده است. در نتیجه، استان‌های شمالی، به‌ویژه مازندران، گلستان و خراسان شمالی، در معرض خطر محدودیت یا قطع گاز قرار دارند.
شریک انرژی یا مسیر تازه صادرات؟
جنگ اوکراین، نقشه صادرات گاز روسیه را تغییر داده است. صادرات این کشور به اروپا از حدود ۱۵۰ میلیارد مترمکعب در سال ۲۰۲۱ به کمتر از ۲۷ میلیارد مترمکعب در سال ۲۰۲۳ کاهش یافت. مسکو در پی یافتن بازارهای جایگزین است اما محدودیت ظرفیت انتقال از طریق خطوط لوله به چین و دشواری‌های توسعه مسیرهای جدید، ضرورت تنوع‌بخشی به مقصدهای صادراتی را افزایش داده است. در این میان، ایران می‌تواند هم بازار مصرف گاز روسیه باشد و هم در صورت فراهم شدن زیرساخت‌ها، مسیر انتقال آن به کشورهای دیگر را فراهم کند. همکاری در پروژه‌های افزایش فشار مخازن و توسعه زنجیره ارزش گاز نیز می‌تواند برای ایران اهمیت داشته باشد. تقویت زیرساخت‌های داخلی، علاوه بر کمک به امنیت عرضه، امکان پایبندی به تعهدات صادراتی در برابر ترکیه و عراق را افزایش می‌دهد؛ دو بازاری که ظرفیت صادرات روزانه مورد اشاره برای آنها به ترتیب حدود ۲۵ و ۵۰ میلیون مترمکعب است. در صورت فراهم شدن امکانات فنی و تجاری، قراردادهای سوآپ و انتقال گاز روسیه به کشورهای شرقی ایران نیز می‌تواند به یکی دیگر از محورهای همکاری تبدیل شود.
دیدار با امیر قطر
یکی دیگر از دیدارهای مهم پزشکیان در حاشیه اجلاس، گفت‌وگو با شیخ تمیم بن حمد آل‌ثانی، امیر قطر بود. دو طرف درباره توسعه روابط دوجانبه و تقویت همکاری‌های مشترک در حوزه انرژی گفت‌وگو کردند. با این حال اهمیت این دیدار در شرایطی که گزارش‌هایی درباره تلاش میانجی‌گران قطری برای دستیابی به توافق میان ایران و آمریکا منتشر شده، فراتر از مناسبات معمول انرژی است. بر‌اساس گزارش‌های نقل شده از دیپلمات‌ها، پیشنهاد مورد بحث شامل دوره‌ای پنج روزه برای ارائه امتیازهای متقابل است. در این چارچوب، ایران تنگه هرمز را به روی کشتیرانی تجاری باز می‌کند و آمریکا در مقابل محاصره دریایی بنادر ایران را لغو خواهد کرد؛ محاصره‌ای که به تشدید بحران اقتصادی کشور انجامیده است. گفته می‌شود ،اختلاف بر سر زمان‌بندی امتیازدهی طرفین یکی از موانع اصلی توافق بوده و میانجی‌گران تلاش کرده‌اند، تهران را به ارائه امتیازی در پرونده هسته‌ای در مرحله نخست ترغیب کنند. ایران بارها مخالفت خود را با خارج کردن بخشی از ذخایر اورانیوم غنی شده اعلام کرده و محسن رضایی نیز هفته گذشته تأکید کرده بود که «حتی یک ذره از مواد هسته‌ای غنی شده» از ایران خارج نخواهد شد. در نتیجه، گفت‌وگوی پزشکیان و امیر قطر در مسکو در دو سطح قابل پیگیری است: همکاری‌های انرژی میان دو تولیدکننده مهم گاز و رایزنی درباره بحران منطقه‌ای که امنیت کشتیرانی و تجارت انرژی را تحت‌تأثیر قرار داده است. البته جزئیات مطرح شده درباره توافق احتمالی ایران و آمریکا، تا زمانی که به توافق رسمی تبدیل نشود، در حد گزارش‌های دیپلماتیک باقی می‌ماند.
سومین دیدار در یک ماه
دیدار پزشکیان با ولادیمیر پوتین نیز از دیگر محورهای مهم سفر است. این سومین دیدار دو رئیس‌جمهور در یک ماه به‌شمار می‌رود؛ تکراری که نشان‌دهنده اهمیت رایزنی‌های تهران و مسکو در شرایط کنونی است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در روزهای اخیر گفته بود روسیه در ارتباط با ایران اقدامی نکرده و پوتین در حال کنار گذاشتن تهران است. در مقابل، مسکو تلاش کرده، جایگاه خود را به‌عنوان واسطه‌ای برای انتقال پیام‌ها و کاهش تنش حفظ کند. با این حال توان روسیه برای ایفای چنین نقشی نامحدود نیست. جنگ اوکراین و تحریم‌های غرب، دامنه مانور اقتصادی و سیاسی مسکو را محدود کرده است. ایران نیز زیر فشار محاصره دریایی و هوایی و سیاست انزوای اقتصادی آمریکا قرار دارد. بنابراین نزدیکی سیاسی دو کشور لزوماً به معنای رفع موانع تجاری یا اجرای سریع پروژه‌های مشترک نیست.
پیشنهاد پزشکیان
پزشکیان در سخنرانی خود در اجلاس با اشاره به اثر تحولات ژئوپلیتیک و اقدامات یکجانبه بر امنیت انرژی جهان، خواستار توسعه همکاری‌های راهبردی و فنی میان اعضای مجمع شد. او با اعلام ظرفیت تولید سالانه ۳۰۰ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی در ایران، آمادگی تهران را برای مشارکت فعال‌تر در سرمایه‌گذاری‌های مشترک، گسترش تجارت گاز و تقویت امنیت انرژی جهانی اعلام کرد. رئیس‌جمهور همچنین تحریم‌های یکجانبه و مداخلات نظامی آمریکا در منطقه را از عوامل بی‌ثباتی بازارهای انرژی دانست.
تمجید پوتین از رهبر شهید انقلاب
رئیس‌جمهور روسیه نیز در هشتمین نشست سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز با استقبال از سخنان مسعود پزشکیان، رئیس جمهوری اسلامی ایران مبنی بر لزوم مقابله جمعی این کشورها با تحریم‌های یکجانبه گفت: آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای تأثیر بسیار زیادی در تأسیس این مجمع داشته است. رئیس‌جمهور روسیه با اشاره به سخنان همتای ایرانی خود در این نشست، خطاب به پزشکیان گفت: سخنان شما درباره تأثیر منفی تحریم‌های غیرقانونی در بخش انرژی مبتنی بر واقعیت است چراکه این تحریم‌ها پیامدهای منفی در پی دارد و این پیامدها نه تنها متوجه مصرف‌کنندگان است بلکه تولیدکنندگان را نیز در بر می‌گیرد. رئیس‌جمهور روسیه در بخش دیگری از سخنان خود گفت: تا سال ۲۰۵۰ میلادی، تقاضای جهانی برای گاز به ۵.۵ تریلیون متر مکعب در سال خواهد رسید و عرضه بین‌المللی نیز حدود ۱.۵ برابر افزایش خواهد یافت. وی یادآور شد: تنها در سال ۲۰۲۵ میلادی، مصرف جهانی گاز ۱.۲ درصد رشد داشته و به ۴.۲ تریلیون متر مکعب رسیده است.
چه خواهد شد؟
با این همه، نتیجه واقعی سفر را نه در بیانیه‌ها و سخنرانی‌ها بلکه در سرنوشت قراردادها باید جست‌وجو کرد. آیا مذاکرات با روسیه به تأمین مالی و اجرای پروژه‌های انتقال گاز می‌رسد؟ آیا رایزنی با قطر می‌تواند در کنار همکاری‌های انرژی به کاهش تنش بر سر تنگه هرمز کمک کند؟ پاسخ این پرسش‌ها تعیین می‌کند که مسکو برای ایران صرفاً محل دیدارهای دیپلماتیک بوده یا نقطه شروعی برای بازتعریف جایگاه کشور در بازار منطقه‌ای انرژی. ایران از ظرفیت تولید بالا، موقعیت جغرافیایی مناسب و همسایگانی برخوردار است که به مسیرهای تازه انتقال گاز نیاز دارند؛ اما تبدیل این مزیت‌ها به درآمد و امنیت انرژی به سرمایه‌گذاری، زیرساخت، توافق‌های اجرایی و کاهش محدودیت‌های ناشی از تحریم وابسته است. مسئله مهم برای ایران، عبور از ظرفیت‌های روی کاغذ و رساندن آنها به قراردادهایی است که بتوانند همزمان بخشی از نیاز داخلی را پوشش دهند و برای اقتصاد کشور آورده‌ای ملموس ایجاد کنند.